Atasözü nedir, deyim nedir? Farkları, örnekleri ve oyunun kuralları

Atasözü nedir?

Atasözü, halkın uzun deneyimlerinden doğan, söyleyeni bilinmeyen, öğüt ya da herkes için geçerli bir yargı bildiren kalıplaşmış cümledir. Adı "atalardan kalan söz" demektir; eski Türkçede atasözüne sav denirdi.

Atasözünün başlıca özellikleri:

• Kısa ve kalıplaşmıştır: kelimeleri ve sırası değiştirilmez.
• Bir yargı bildirir: kendi başına tam bir cümledir.
• Öğüt verir ya da bir gerçeği söyler: "Bugünün işini yarına bırakma."
• Çoğu mecazlıdır: "Damlaya damlaya göl olur" göl anlatmaz, küçük birikimlerin zamanla büyüdüğünü anlatır.
• Anonimdir: kimin söylediği bilinmez, halkın ortak malıdır.

Bazı atasözleri gerçek anlamlıdır ("Bugünün işini yarına bırakma"), bazıları mecazlıdır ("Ağaç yaş iken eğilir": eğitim küçük yaşta verilir).

Deyim nedir?

Deyim, bir durumu, davranışı ya da duyguyu çarpıcı ve kısa biçimde anlatan, çoğunlukla mecaz anlamlı kalıplaşmış söz öbeğidir. Deyim öğüt vermez, yalnız anlatır.

• Çoğu "-mak, -mek" ile biter: "göz atmak", "kulak vermek", "el ele vermek".
• Bazıları ad öbeği ya da sıfat gibidir: "çocuk oyuncağı" (çok kolay iş), "devede kulak" (büyüğün yanında çok küçük kalan).
• Kelimeleri değiştirilmez: "ağzı kulaklarına varmak" (çok sevinmek) yerine "ağzı gözlerine varmak" denmez.
• Cümlenin içinde çekimlenir: "Haberi duyunca ağzı kulaklarına vardı."

Atasözü ile deyim arasındaki fark nedir?

En kısa ölçü şudur: söz bir öğüt ya da herkes için geçerli bir yargı bildiriyorsa atasözüdür; yalnız bir durumu ya da davranışı anlatıyorsa deyimdir.

Aynı konuyu anlatan bir çift örnek farkı iyi gösterir: "Söz gümüşse sükût altındır" susmanın değerli olduğunu öğütleyen bir atasözüdür; "dili tutulmak" ise heyecandan konuşamamayı anlatan bir deyimdir, öğüt vermez. Hangi sözün atasözü, hangisinin deyim olduğunu oyunda TDK'nin sınıflamasına göre ayırdık.

Atasözleri ve Deyimler oyunu nasıl oynanır?

Oyun 10 soruluk turlardan oluşur ve klavye gerekmez. Ana menüde Atasözleri, Deyimler ya da Karışık turu ve İlkokul, Ortaokul, Genel seviyelerinden birini seçersin. Sorular beş türdür:

1. Eksik kelimeyi seç: sözün bir kelimesi boştur, dört karttan doğrusunu seçersin.
2. Kelimeleri sıraya diz: sözün kelimeleri karışıktır, kartlara sırayla dokunup Kontrol'e basarsın.
3. Anlamını bul: üç anlamdan doğrusunu seçersin.
4. Bu anlamdaki sözü bul: verilen anlama uyan sözü üç sözden seçersin.
5. Sözleri anlamlarıyla eşleştir: turun son sorusunda dört sözü dört anlamla birleştirirsin.

Her doğru 100 puandır; hızlı cevap en çok 50 puan ekler, art arda 3 doğru puanı 1,2, 5 doğru 1,5 katına çıkarır. Ortaokul seviyesi 1,2, Genel 1,5 çarpan getirir. 6 doğru 1 yıldız, 8 doğru 2 yıldız, 10 doğru 3 yıldızdır. Eksik kelime sorusunda takılırsan İki yanlışı sil iki yanlış kartı kaldırır: turda bir kez bedava, sonra istersen kısa bir reklamla en çok iki kez daha. Her cevaptan sonra sözün anlamı görünür, doğru bildiğin sözler 14 konuluk Söz Defteri'ne yazılır.

Günün Atasözü nedir?

Günün Atasözü, her gün Türkiye saatiyle gece yarısı yenilenen ve o gün herkese aynı gelen tek bir sözdür. İki adımda çözülür:

1. Diz: sözün kelimeleri karışıktır. Yanlış Kontrol bir hak götürür, ama doğru yere koyduğun kelimeler kilitlenir ve ipucu gibi yerinde kalır.
2. Anlamını seç: üç anlamdan doğrusunu bulursun; yanlış seçim de bir hak götürür.

Toplam 6 hakkın vardır. Puan 600'den başlar, her kullanılan hak 100 puan düşürür. Bitince sonucunu paylaşabilir ve herkesin kaçıncı denemede bildiğini çubuklarda görebilirsin. Art arda çözdüğün günler serini büyütür; kaçırdığın günler Arşiv'de oynanır ama arşivde puan yarımdır ve seriye sayılmaz. Haftalık sıralama Günün Atasözü puanlarıyla yapılır. Her dilin günlük sözü o dilin kendi atasözüdür.

Öğretmenler oyunu derste nasıl kullanır?

Ana menüdeki Sınıf Turu derste tahtada ya da projeksiyonda açılmak için hazırlandı. Öğretmen şunları seçer:

• Tür: Atasözleri, Deyimler ya da Karışık.
• Seviye: İlkokul, Ortaokul ya da Genel.
• Soru türü: hepsi karışık ya da tek tür (yalnız eksik kelime, yalnız sıralama, yalnız anlam, yalnız sözü bul).
• Soru sayısı: 5, 10 ya da 20.

Sınıf Turu'nda süre, hız ödülü, puan tablosu ve reklam yoktur; büyük yazı sınıfın arkasından okunur. Bağlantıyı paylaş ile alınan adresi açan her öğrenci aynı soruları aynı sırayla alır; bu yüzden bağlantı ödev olarak gönderilebilir, ertesi gün sınıfta birlikte konuşulabilir. Tur sonunda öğrenci yanlış yaptığı sözleri anlamlarıyla birlikte görür.

İlkokul ve ortaokul için atasözleri

Oyunda her söze bir seviye verildi. Seviyeyi tur başında seçersin; üst seviye alttakileri de kapsar.

• İlkokul: kısa, somut ve çok bilinen sözler. Örnekler: "Damlaya damlaya göl olur.", "Emek olmadan yemek olmaz.", "Bir elin nesi var, iki elin sesi var.", "Sakla samanı, gelir zamanı.", "Söz uçar, yazı kalır."
• Ortaokul: mecazı daha kapalı ya da daha uzun sözler. Örnekler: "Taşıma su ile değirmen dönmez.", "Komşu komşunun külüne muhtaçtır.", "Bal tutan parmağını yalar.", "İt ürür, kervan yürür."
• Genel: az kullanılan ya da eski söyleyişli sözler. Örnekler: "Alet işler, el övünür.", "Borç yiğidin kamçısıdır.", "Cefayı çekmeyen sefanın kadrini bilmez."

Türkçede oyunda 323 atasözü ve 320 deyim var; İlkokul seviyesinde atasözlerinin yaklaşık üçte biri gelir.

En bilinen 10 atasözü ve anlamları

Okulda ve günlük konuşmada en sık karşılaşılan atasözlerinden on tanesi, oyundaki anlamlarıyla:

1. Damlaya damlaya göl olur. Küçük birikimler zamanla büyük bir varlığa dönüşür.
2. Ağaç yaş iken eğilir. Eğitim ve alışkanlık küçük yaşta kazanılır.
3. Bugünün işini yarına bırakma. Yapılması gereken işi ertelememeli.
4. Ayağını yorganına göre uzat. Harcamalarını gelirine göre ayarla.
5. Dost kara günde belli olur. Gerçek dost, insanın zor gününde yanında olan kişidir.
6. Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. Güzel ve yumuşak konuşma en inatçı kişiyi bile yola getirir.
7. Sakla samanı, gelir zamanı. İşe yaramaz görünen şeyler bir gün gerekebilir, atmamalı.
8. Bir elin nesi var, iki elin sesi var. İnsanlar birlikte çalışınca daha çok iş başarır.
9. İşleyen demir ışıldar. Sürekli çalışan insan gelişir, becerisi parlar.
10. Üzüm üzüme baka baka kararır. İnsan birlikte olduğu kişilerden etkilenir, onlara benzer.

Listenin tamamı oyunda: doğru bildiğin her söz Söz Defteri'ne yazılır.

Sık yapılan hatalar

• Her "-mak, -mek" ile biten sözü deyim, her cümleyi atasözü sanmak: ölçü biçim değil görevdir. Öğüt ya da genel yargı varsa atasözüdür.
• Atasözünün kelimesini değiştirmek: "Damlaya damlaya deniz olur" denmez. Atasözü kalıplaşmıştır; oyunun eksik kelime soruları tam da bunu sınar.
• Sözü gerçek anlamıyla okumak: "Armut dibine düşer" armutla ilgili değildir, çocuğun anne babasına benzediğini anlatır.
• Özdeyişi atasözü sanmak: söyleyeni bilinen sözler (özdeyiş, vecize) atasözü değildir; atasözünün söyleyeni bilinmez.
• Oyunda okumadan hızlı basmak: 1,2 saniyeden önce verilen cevaba hız ödülü yoktur, yanlış cevap da seriyi bozar.
• Günün Atasözü'nde kilitlenen kelimeleri yok saymak: doğru yere konan kelimeler yerinde kalır, kalan kelimeleri onların çevresinde düşün.