Karagöz nasıl oynanır? Kurallar, kukla kontrolü ve 12 gece

Gerçek Karagöz nedir?

Karagöz, boyalı deriden kesilmiş tasvirlerin (kuklaların) arkadan ışıklandırılmış beyaz bir perdeye bastırılarak oynatıldığı gölge oyunudur. Oyunu tek bir usta oynatır ve bütün sesleri o verir; bu ustaya hayalî denir. Tasvirler tek bir çubukla tutulur, kol ve bacaklar menteşeli olduğu için kendi kendine sallanır. Başkahramanlar saf ama hazırcevap Karagöz ile bilgiç Hacivattır; ikisinin birbirini yanlış anlaması güldürünün kaynağıdır. Karagöz 2009'da UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası listesine alındı.

Geleneksel bir Karagöz oyunu dört bölümden oluşur: Mukaddime (giriş), Muhavere (Karagöz ile Hacivat'ın atışması), Fasıl (asıl oyun) ve Bitiş. Oyundaki her gece de bu dört bölümden geçer.

Amaç ve yıldızlar

Her gece kısa bir Karagöz oyunudur. Sahnede seninle birlikte her zaman Hacivat vardır. Kartlar sırayla gelir; her kartın bir zaman penceresi vardır. Kart çizgiye yaklaşırken doğru hareketi yaparsan isabet sayılır, pencere kapanınca kart Kaçtı olur.

• Kartların en az yüzde 50'sini tutturursan 1 yıldız,
• en az yüzde 75'ini tutturursan 2 yıldız,
• en az yüzde 90'ını tutturursan 3 yıldız alırsın.

Bir sonraki gecenin açılması için en az 1 yıldız yeterlidir. Toplam 12 gecede en fazla 36 yıldız toplanır.

Kontroller: kukla nasıl oynatılır

• Bilgisayar: fareyi gezdirmen yeter, basılı tutmana gerek yok; kukla imleci izler. İstersen basılı tutup sürükleyebilirsin.
• Telefon ve tablet: parmağını ekranda kaydır; kukla parmağının hareketini izler. Dikey ekranda perdenin altında ayrı bir kaydırma alanı vardır, böylece parmağın kuklayı kapatmaz.
• Klavye: ok tuşları ya da W A S D kuklayı gezdirir, Boşluk zıplatır, S ya da Shift eğdirir.
• Takla kısa yolu: çift tıkla ya da çift dokun.
• Duraklat: sağ üstteki düğme ya da Esc veya P tuşu. Dişli düğmesi ayarları açar (efekt, müzik, dil).

Hareket kartları

Oyunda 11 hareket kartı vardır. İlk yedisini Ders öğretir, son dördü gecelerde sırayla gelir.

• Gir: kuklayı perdedeki parlayan yere götür.
• Zıpla: kuklayı yukarı kaldır.
• Eğil: kuklayı aşağı, perdenin tabanına indir.
• Kafa at: kuklayı hızla Hacivat'ın başına çarp; yavaşça dokunmak sayılmaz.
• Dans: kuklayı sağa sola salla; bir buçuk saniye içinde üç kez yön değiştirmek yeter.
• Takla: çift tıkla ya da çift dokun. Ya da kuklayı bir yana uzun ve hızlı savur, hemen ters yöne sertçe çek.
• Kaç: Deli Bekir sahneye girer; kuklayı perdenin sol ya da sağ kenarından dışarı çıkar.
• Selam: kuklayı sahnede kıpırdatmadan yarım saniye tut; Karagöz seyirciye eğilir.
• Yakala: perdenin üstünden bir elma, cezve ya da kavuk düşer; kuklayı altına götürüp yakala.
• Saklan: perdenin solunda bir paravan belirir; kuklayı arkasına götür.
• Taklit: Hacivat bir hareket yapar (zıplar, eğilir ya da dans eder); kartın üstünde o hareketin simgesi vardır, sen de aynısını yap.

Geceler ve perdeler

Hikâye 3 perdeye bölünmüş 12 geceden oluşur. Her perdenin başında kısa bir hikâye sahnesi vardır.

• 1. Perde, Çıraklık: Salıncak, Hamam, Tahmis, Kanlı Nigâr.
• 2. Perde, Rakip: Aşçılık, Kayık, Düello, Cambazlar.
• 3. Perde, Şenlik: Bahçe, Tımarhane, Son Düello, Büyük Şenlik.

Geceler ilerledikçe kartlar sıklaşır ve zaman penceresi biraz daralır. Yıldız topladıkça kahvehanedeki seyirci de çoğalır.

Kuklalar

Başta yalnız Karagöz açıktır. Öteki kuklalar hikâyede ortaya çıktıkça açılır ve Kuklalar ekranından seçilir:

• Karagöz: dengeli, her işe yarar.
• Beberuhi: Hamam gecesini bitirince açılır. Hafif ve seğirtkendir, kolay takla atar.
• Tuzsuz Deli Bekir: Kanlı Nigâr gecesini bitirince açılır. Ağırdır, zor devrilir; kafa atışı seyirciyi bir buçuk kat güldürür.
• Zenne: Cambazlar gecesini bitirince açılır. Zariftir; dansı seyirciyi bir buçuk kat güldürür.

Düello geceleri

Karşı kahvehaneye gelen gösterişli rakip Çelebi Hayalî, iki gece meydan okur. Düello gecelerinde kahkaha göstergesinin altında turkuaz bir şerit Çelebi'nin seyircisini gösterir; yanında Çelebi'nin ve senin puanın yazar. Düello gecesinde kartların en az yüzde 70'ini, Son Düello'da en az yüzde 80'ini tutturursan düelloyu kazanırsın. Kaybetsen bile yıldız alırsan bir sonraki gece açılır.

Puan, seri ve kahkaha

Her isabet 100 puandır; kart tam çizgideyken yapılan hareket Tam zamanında sayılır ve 50 puan daha kazandırır. Art arda isabetler seri yapar: seri büyüdükçe her isabetin puanı artar (en çok iki katına kadar). Kart kaçınca seri sıfırlanır. Sol üstteki gülme göstergesi salonun ne kadar güldüğünü gösterir; kafa atışı ve takla seyirciyi en çok güldüren hareketlerdir. Kartsız yapılan takla ve kafa atışı da ara sıra seyirciyi güldürür.

Ders, hikâye ve ikinci şans

• Ders: hiç yıldızın yokken ilk Oyna'da kendiliğinden açılır; temel 7 hareketi süre baskısı olmadan tek tek öğretir. Oyunlar ekranındaki Ders düğmesiyle tekrar açılır.
• Hikâye: kırk yıllık Hayalî Usta perdesini sana devreder. Her gecenin ilk açılışında kısa bir sahne gelir; 12. geceyi bitirince 4 sahnelik final açılır. Oyunlar ekranındaki Hikâye düğmesi gördüğün sahneleri tekrar gösterir.
• Seyirciyi geri çağır: bir gece 3 yıldızla bitmezse sonuç ekranında çıkar. İstersen kısa bir reklam izler, geceyi yüzde 50 daha geniş zaman penceresiyle tekrar oynarsın. Tamamen isteğe bağlıdır.

İpuçları

• Kartı çizgiye gelmeden biraz önce hazırla: hareket yapılırken kart çizgiye ulaşmış olur.
• Kafa atışı için kuklayı Hacivat'ın uzağından hızla götür; yanına yanaşıp beklemek sayılmaz.
• Eğil ve Zıpla bir kez sayılır; aynı hareketi tekrar yapmak için kuklayı önce ortaya getir.
• Selam için hiç kıpırdama; fareyi ya da parmağını yarım saniye sabit tut.
• Kaç kartı gelince hemen kenara git; Deli Bekir yakalarsa kukla devrilir.
• Takla kartlarında çift tıklama en güvenli yoldur.
• Zorlandığın bir gecede Ders'i yeniden açıp hareketleri tekrar dene.

Sık yapılan hatalar

• Hareketi kart çizgiye geldikten sonra başlatmak: pencere kapanabilir ve kart kaçar.
• Kafa atışında kuklayı Hacivat'a yavaşça yaklaştırmak: çarpma hızlı olmazsa sayılmaz.
• Eğildikten sonra kuklayı aşağıda bırakıp tekrar eğilmeye çalışmak: hareket ancak kukla ortaya döndükten sonra yeniden sayılır.
• Selam kartında fareyi oynatmaya devam etmek: kukla durmazsa selam sayılmaz.
• Saklan kartında kuklayı parlayan Gir alanına götürmek: paravan perdenin en solundadır.
• Taklit kartında Hacivat'ı izlemeden hareket yapmak: kartın simgesindeki hareket yapılmalıdır.