Şatra nasıl oynanır? Altay satrancının taşları ve kuralları

Tahta ve dizilim

Tahtada 62 kare vardır: ortada 7 sütun ve 6 sıralık büyük alan, iki ucunda 3×3'lük birer kale ve her kaleyi büyük alana bağlayan birer kapı karesi. Büyük alanın tam ortasından bir hendek geçer; hendek tahtayı iki yarıya böler. Kareler gelenekteki gibi 1'den 62'ye numaralıdır: 1-9 karanın kalesi, 10 karanın kapısı, 11-52 büyük alan, 53 akın kapısı, 54-62 akın kalesi. Kalenin ortasından geçen sütuna büyük yol denir. Ak başlar.

Her tarafın 17 taşı vardır: 1 Biy, 1 Batır, 2 Tura, 2 Yalkın ve 11 Şatra. At yoktur.

Taşlar nasıl yürür?

• Biy (önder): her yöne bir kare. Satrançtaki şaha benzer, ama mat yoktur; Biy alınırsa oyun biter.
• Batır (kahraman): satrançtaki vezir gibi düz ve çapraz istediği kadar gider.
• Tura: satrançtaki kale gibi düz istediği kadar gider.
• Yalkın: satrançtaki fil gibi çapraz istediği kadar gider. Tahtaya konarken kare rengini oyuncu seçer.
• Şatra: kendi yarısında düz ileri bir ya da iki kare gider. Hendeğin kıyısındaki sırada çapraz ileri de gider. Hendeği geçince ileri, çapraz ileri ve yana bir kare gider. Hiç geri gitmez.

Bu oyunun yorumu: yana giden şatra hemen bir sonraki hamlesinde ters yana dönemez (sonsuz gidip gelmeyi önleyen, bir kaynakta geçen kural). Kaynakların ikisi hendeği geçen şatranın her yöne gidebildiğini yazar; biz geri gitmediğini anlatan kaynakları izledik.

Alma: atlayarak ve zincirleme

Şatra'da taş, damadaki gibi üstünden atlanarak alınır. Biy ve Şatra bitişik rakip taşın üstünden, hemen arkasındaki boş kareye atlar; sekiz yönde, geriye de. Batır, Tura ve Yalkın uzaktan alır: kendi yönlerinde aradaki kareler boşsa rakip taşa varır, üstünden atlar ve arkasındaki boş karelerden birine iner.

• Alma zorunludur. Alabilen taşın varsa başka hamle yapamazsın.
• Zincir: alan taş indiği yerden yine alabiliyorsa devam etmek zorundadır. Uzaktan alan taş, devam edebileceği bir iniş varsa oraya inmek zorundadır.
• Aynı taş bir zincirde iki kez atlanamaz; alınan taşlar zincir bitince kalkar.
• Birden çok alma yolu varsa oyuncu istediğini seçer (çoğunluk kuralı yok).

Geçerken alma (bu oyunun yorumu): iki kare ilerleyen şatra, hemen sonraki hamlede, bir kare ilerlemiş gibi rakip şatra tarafından alınabilir. Kaynaklar bu kuralın varlığını yazar ama koşullarını farklı anlatır; biz bu sade biçimi kullanıyoruz.

Biy'in ayrıcalığı

Biy almak zorunda değildir ve bir zinciri istediği durakta bırakabilir. Başka taşın alabildiği bir durumda alma zorunluluğu sürer; yalnız Biy alabiliyorsa oyuncu ya Biy'le alır ya da Biy'le başka bir hamle yapar. Biy tehdit altında bırakılabilir; bu bir kural ihlali değildir, ama Biy alınırsa oyun biter. Oyun ekranı tehdit altındaki Biy'i kırmızı ışıkla gösterir.

Kale, yedek ve büyük yol

Kalede ve kapıda başlayan taşlar ilk yedektir. Kalede yürümezler; oyuncu hamle yerine sıradaki yedeği kendi yarısındaki herhangi bir boş kareye koyabilir. Koyma sırası hep aynıdır: Ak için 54, 55, 56 ... 62, Kara için 9, 8, 7 ... 1. Kapıdaki Biy sırayı beklemeden konabilir ya da normal yürüyebilir.

• Büyük yol: kaledeki Batır ve Tura, önleri boşsa orta sütun boyunca doğrudan kaleden çıkabilir ve bu yoldan alabilir.
• İlk yedekten bir taş kalede ya da kapıda durdukça, o kaleye kendi taşı giremez ve alarak da inemez (Biy alarak inebilir).
• Kale ve kapı boşalınca kendi taşların oraya girip yürüyebilir; oradan istediğin zaman, sıra beklemeden yeniden kendi yarına konabilir.
• Rakibin kalesine her zaman girilir. Oradaki taş yürüyebilir ya da rakibin yarısına konabilir.
• İlk yedekten bir taş kale içinden alma yaparsa, ilk sessiz hamlende tahtaya konmak zorundadır.

Terfi

Rakip kalenin en arka sırasına (Ak için 1, 2, 3; Kara için 60, 61, 62) varan şatra, oyuncunun alınmış taşlarından birine dönüşür: Batır, Tura ya da Yalkın. Hiç alınmış taş yoksa şatra orada bekler ve yalnız yana gider ya da alır; bir taşın alınınca dönüşebilir (bu oyunun yorumu: bekleyen şatranın dönüşmesi bir hamle sayılır). Zincirin ortasında terfi eden şatra yeni taşı olarak zincire devam eder. Bazı eski kaynaklarda şatra her zaman Batır'a dönüşür.

Oyunun sonu

• Kazanma: rakibin Biy'ini almak ya da rakibi hiç hamle yapamaz hâle getirmek (bütün taşları alınmış ya da kilitlenmiş). Mat yoktur.
• Ek beraberlik kuralları (tarihî değil): aynı konum üç kez oluşursa; 60 hamle boyunca alma, şatra hamlesi, yedek koyma ve terfi olmazsa; iki tarafta da yalnız Biyler kalırsa oyun berabere biter. Bu kurallar bilgisayara karşı oyun sonsuza dek sürmesin diye eklendi.
• Bilgisayara karşı oyunda teslim olabilir ya da beraberlik teklif edebilirsin.

Kaynaklar ve farklar

Kaynaklar: S. Ya. Pahayev'in 1960 tarihli yayını ve 1974 düzeltmesini aktaran Altay kural metinleri; D. Skiryuk'un Vokrug Sveta dergisindeki yazısı (2018); Rusça Vikipedi "Altay şaşkileri" maddesi; D. B. Pritchard, The Classified Encyclopedia of Chess Variants (2007).

Kaynakların ayrıldığı başlıca noktalar: hendeği geçen şatranın geri gidip gidemeyeceği, birden çok alma yolunda çoğunluk kuralı (bir kaynak var der, çoğu yok der), geçerken almanın koşulları, terfinin alınmış taşa mı her zaman Batır'a mı olduğu. Bazı kaynaklarda rakip kapısından geçen şatranın almayı seçebileceği yazar; bu oyunda bu kural yoktur. Ayrıca bütün taşların şatra olduğu daha eski bir biçim de anlatılır; bu oyunda yoktur.

Sık yapılan hatalar

• Satrançtaki gibi almaya çalışmak: Şatra'da taş, üstünden atlanarak alınır; inilecek kare boş olmalı.
• Alma zorunluluğunu unutmak: alabilen bir taşın varsa başka hamle yapamazsın; rakip bunu tuzak için kullanır.
• Biy'i açıkta bırakmak: mat yoktur ama Biy alınınca oyun biter.
• Yedekleri unutmak: kaledeki taşlar yalnız sırayla iner; Batır ve Tura'yı büyük yoldan çıkarmak çoğu zaman daha hızlıdır.
• Şatrayı geri götürmeye çalışmak: şatra hiç geri gitmez, ama geriye doğru alabilir.