Kâğıttan ve ahşaptan geometri: Katı' ve Girih

Aynı hesap, iki malzeme

Osmanlı süsleme sanatlarında güzellik çoğu zaman bir hesapla başlar. Kâğıt oyma sanatı katı' ile geometrik süsleme sanatı girih, birbirinden çok farklı malzemelerle çalışır: biri ince kâğıt ve keskin bir bıçakla, öteki ahşap parçalarla. Ama ikisinin de sorusu aynıdır: Bir deseni en az çabayla, hiç hata bırakmadan nasıl kurarsın? CetinsGame'deki iki oyun bu soruyu bulmacaya çeviriyor.

Katı': katla, kes, aç

Katı', kâğıttan oyulan desenin başka renkte bir kâğıda yapıştırılmasıyla yapılan bir Osmanlı süsleme sanatıdır. Albümlerde (murakka), cilt kapaklarında ve hat levhalarının çevresinde kullanılmıştır; 17. yüzyılda yaşayan Bursalı Fahrî bu sanatın en tanınmış ustalarındandır.

Katlayarak kesmenin mantığı basittir: kâğıdı ikiye katlayıp tek bir kesim yaparsan, açtığında o kesim aynada yansımış gibi iki kez görünür. Dörde katlarsan dört kez. Yani desenin kaç yöne döndüğünü okuyabilirsen işin büyük kısmı çözülmüş olur. Oyunun mekaniği tam olarak budur:

• Kare kâğıdı ikiye, dörde ya da sekize; altıgen kâğıdı dörde ya da altıya katlarsın.
• Izgara noktaları arasında sürükleyerek keser, atmak istediğin parçaya dokunursun.
• Aç düğmesine basınca desen ortaya çıkar; hedefe benzerlik ve kullandığın kesim sayısı yıldızını belirler.

40 bölüm dört fasla ayrılır. Bursa'daki Kâmil Usta'nın atölyesinden saray nakkaşhanesine uzanan bir hikâye eşlik eder. İlerledikçe yardımlar azalır: önce kesik çizgiler, sonra yalnız noktalar, en sonunda yalnız hedef desen kalır ve katlamayı simetriye bakarak sen seçersin. Takılırsan Noktalar yardımı var; her gün de yeni bir günlük desen geliyor. Bitirdiğin desenler, eski ustaların yaptığı gibi, kesilen parçalarıyla birlikte Murakka albümüne yapıştırılır.

Girih: beş parça, 36 derece

Girih, Farsçada düğüm anlamına gelir ve birbirine geçen çizgilerden oluşan geometrik bir süsleme sanatıdır. Desenler beş temel parçayla kurulur: ongen, beşgen, eşkenar dörtgen, uzun altıgen ve papyon. Bu parçaların bütün iç açıları 36 derecenin katıdır; ongenin her köşesi 144, beşgeninki 108 derecedir. Bu yüzden parçalar birbirine kenar kenara oturur ve birleştikçe on köşeli yıldızlar belirir.

Anadolu'da Selçuklu ve Osmanlı ustaları girihi ahşap kapı, pencere kapağı ve panellerde kündekâri tekniğiyle uyguladı: çivi ve tutkal kullanmadan, birbirine geçen küçük ahşap parçalarla.

Girih oyununda panel doldurmak

Oyunda tepsideki parçaları ahşap panele sürükler, hiç boşluk kalmayacak şekilde yerleştirirsin. Bir parçaya dokununca 36 derece döner; doğru açıyı bulmak bulmacanın kalbidir. Sandık kapağından saray kapısına 12 panel var. Takılırsan ipucu ve usta çizimi yardım eder, ama ipucusuz bitirene 3 yıldız verilir.

İki oyun da aynı alışkanlığı kazandırır: önce deseni okumak, sonra elini kullanmak. Kâğıtla mı başlarsın, ahşapla mı?

Katı' oyna ve Girih oyna. İkisi de ücretsiz, indirme gerektirmez; telefonda ve bilgisayarda çalışır.